Klimaatcrisis en politieke crisis

Sander Otte

Mijn naam is Sander Otte,¹ hoogleraar technische natuurkunde aan de TU Delft. Mijn expertisegebied is kwantumfysica. Nu denkt u bij het klimaatprobleem misschien niet meteen aan kwantumfysica. Toch is er een belangrijk verband. Want alleen kwantumfysica kan verklaren waarom een koolstofdioxidemolecuul wel infraroodstraling opneemt, en een stikstof- of zuurstofmolecuul dat niet doet. Het broeikaseLect is uiteindelijk dus een kwantumfysisch verschijnsel.

Maar dat is niet de reden dat ik hier sta. Ik sta hier vandaag niet vanwege mijn expertise. Ik sta hier als wetenschapper in brede zin. Omdat de wetenschap wordt ondermijnd. Al decennialang, op een onderwerp waar ondermijning van de wetenschap op termijn desastreuze gevolgen heeft voor de samenleving. Ik zie het daarom als mijn verantwoordelijkheid als hoogleraar om mij zo hard als ik kan hiertegen uit te spreken.

10 jaar ‘Parijs’

We vieren vandaag de verjaardag van het Parijsakkoord. In het Parijsakkoord hebben we afgesproken de opwarming van de aarde te beperken tot anderhalve graad, of hooguit twee graden. Deze formulering wekt de illusie dat er tussen die twee waarden niet zoveel verschil zit. Maar niets is minder waar. Als het gaat om opwarming van de hele aarde, maakt iedere tiende van een graad een enorm verschil. Zelfs als alle landen zich aan de gemaakte afspraken houden, wat nog maar zeer de vraag is, stevenen we nu af op een opwarming van 2.5 tot 3 graden ten opzichte van pre-industrieel. De gevolgen hiervan zijn onvoorstelbaar.

In de komende minuten wil ik een beeld schetsen van een aantal gevolgen die mij persoonlijk veel zorgen baren. Nu moet je met voorspellingen altijd voorzichtig zijn. Maar alle gevolgen die ik zal noemen zijn onderbouwd door de wetenschap. Als er al onzekerheid is, zit die in het exacte moment dat ze gebeuren. Niet in de vraag óf ze gebeuren.

2100

Dit zal ik doen in drie tijdsschalen, te beginnen met een tijdsschaal die nog vrij ver in de toekomst ligt: het einde van deze eeuw. Rond het jaar 2100 verwacht ik, op grond van alles wat ik heb gelezen, dat klimaatverandering tot rechtstreekse ontwrichting zal leiden hier in Nederland. In de vorm van zeespiegelstijging en zware regenval die de rivieren doet overstromen.

En bovenal: door het stilvallen van de warme golfstroom. Als dat gebeurt, wat een heel realistisch scenario is, kunnen we hier winters verwachten van –20. We krijgen dan een klimaat dat vergelijkbaar is met noord Canada. Daarin is het onmogelijk om een bevolkingsdichtheid zoals wij die nu kennen te onderhouden.

2050

Voor wie nu denkt: ‘ach, wie dan leeft, wie dan zorgt’, stap ik nu over naar een tijdsschaal iets dichterbij: halverwege deze eeuw. Over een jaar of 25 verwacht ik economische ontwrichting. Veroorzaakt door klimaatschade in het Mondiale Zuiden, waar grote gebieden onbewoonbaar worden. Gebieden waar nu onze lage lonenarbeid plaatsvindt en waar veel van onze grondstoffen vandaan komen.

Economische ontwrichting ook doordat vastgoed en infrastructuur onverzekerbaar wordt in regio’s met veel bosbranden en overstromingen. Het wordt als bij de coronacrisis, maar dan veel erger. En permanent in plaats van tijdelijk, met alle gevolgen van dien voor onze pensioenen en spaartegoeden. Nooit eerder was er zo’n grote bedreiging voor de stabiliteit en veiligheid van onze samenleving. Het is verbijsterend dat dit in Den Haag niet de allerhoogste prioriteit krijgt.

Nu: politieke crisis

Dat brengt me tot de derde tijdschaal: het heden. Op dit moment zien we nog niet echt klimaatontwrichting en ook geen economische ontwrichting, maar politieke ontwrichting. Multinationals die dondersgoed weten dat hun winstmodel op z’n eind loopt, zetten alles op alles om hun private belangen te beschermen. In de VS zien we hoe Big Tech en Big Oil samenspannen met radicaal rechts en gezamenlijk de aanval inzetten op de wetenschap en de vrije pers. Ook in Nederland is die trend onmiskenbaar ingezet.

Wat ik wil betogen, is dat de politieke crisis die wij nu hier zien, niet losgezien kan worden van de klimaatcrisis. Het is de klimaatcrisis. Of in ieder geval een voorbode daarvan. Het klimaatprobleem wordt weliswaar doodgezwegen aan de onderhandelingstafel, maar de klimaatcrisis is alomtegenwoordig in politiek Den Haag. In de vorm van obstructie, afleidingsmanoeuvres en uitstelgedrag.

En net als dat het klimaatprobleem niet uit zichzelf weggaat, gaat deze politieke crisis dat ook niet. Wie denkt dat we, als we nu maar een stabiele regering krijgen, ons uiteindelijk wel gaan richten op het klimaatprobleem, heeft het mis. De politieke krachten die zijn ontwaakt, zullen altijd tot het uiterste gaan om effectief klimaatbeleid van de politieke agenda te houden. En ze komen daarmee weg zolang we ze toestaan de wetenschap te ondermijnen.

Op dit moment vraagt u zich misschien af: ‘gaat deze professor ook nog iets positiefs zeggen?’ Ik kan me voorstellen dat u daar behoefte aan heeft. Maar het antwoord is nee, dat ga ik niet doen. Want daar is geen aanleiding toe. En bovendien zijn er al genoeg lieden die aan dit verhaal altijd maar weer een positieve draai willen geven, omdat dat nu eenmaal sociaal wenselijk is. Dat leidt tot een spiraal van valse positiviteit die verdere vertraging in de hand werkt. Daar doe ik niet aan mee.

Aanbeveling

Wat ik wel wil doen, is een aanbeveling. Wat in mijn optiek minimaal nodig is om dit probleem aan te pakken, is een politiek orgaan dat een mandaat krijgt en macht heeft, maar dat zo is opgezet dat het over de vierjaarlijkse cyclus van onze parlementaire democratie heen kan kijken. Een regeerperiode-overstijgend orgaan dus, dat zich daadwerkelijk kan toeleggen op de belangen op lange termijn voor de samenleving. Hoe dat staatsrechtelijk precies zou moeten werken, is niet aan mij als kwantumfysicus. Maar dát zoiets nodig is, staat voor mij als een paal boven water.

Hier wil ik het vandaag bij laten. Ik dank u voor uw aandacht.

1. Sander Otte hield deze toespraak tijdens de lancering van de Klimaatwiki op 12 december in Den Haag. ↩︎