Varend Corso: greenwashing in optima forma

door

Door Halcyon, Aneth en Siem (Namen bekend bij de redactie)

Tijdens het Varend Corso in juni 2026, trekken tientallen met bloemen versierde boten door het Westland om de sierteelt te vieren. Hoewel dit schouwspel jaarlijks veel publiek trekt, is sierteelt vaak allesbehalve duurzaam. Deelnemers telen niet per se biologisch en maken gebruik van giftige bestrijdingsmiddelen. De organisatie prijst de inzet van Shell HVO100-brandstof als stap naar een ‘duurzamer’ corso, maar activisten van Scientist Rebellion en Extinction Rebellion stellen deze claim ter discussie. Ze wijzen op de tegenstelling tussen de groene presentatie en de chemische realiteit achter de bloementuinbouw, die door het evenement wordt verdoezeld.

Het Westland en sierteelt

De Westlandse economie is voor een groot deel op glastuinbouw gebaseerd: groente, fruit, bloemen en sierplanten. Aan die laatste twee categorieën wordt wel gezamenlijk gerefereerd als “sierteelt”. In 2024 en 2025 werd voor zo’n €12 miljard aan sierteeltproducten geëxporteerd. 1 Een significant deel daarvan werd in het Westland geteeld.

Landbouwgif

In de glastuinbouw worden traditioneel veel bestrijdingsmiddelen gebruikt. Door de industrie wordt dit gewasbeschermingsmiddelen genoemd. Een andere naam is landbouwgif. De bestrijdingsmiddelen worden gebruikt voor het beschermen van een gewas door het bestrijden van schimmels, insecten en onkruiden. Deze bescherming moet de opbrengst en kwaliteit van de teelt waarborgen. Bestrijdingsmiddelen worden wel geclassificeerd volgens hun werking: insecticiden, fungiciden en herbiciden. 2

In de glastuinbouw zijn hoofdzakelijk twee soorten bestrijdingsmiddelen in gebruik: insecticiden (tegen insecten) en fungiciden (tegen schimmels). Onderzoek van PAN-Nederland uit 2026 naar residuen op snijbloemen toonde in totaal 79 verschillende werkzame stoffen aan, exclusief omzettingsproducten. Van de gevonden residuen was meer dan de helft (57%) werkzaam als insecticide, en 43% als fungicide. Per hectare worden de meeste bestrijdingsmiddelen ingezet bij de teelt van rozen onder glas.

De stoffen die in de sierteelt worden gebruikt zijn dezelfde als elders in de glastuinbouw: onder meer synthetische pyretroïden, neonicotinoïden en diverse fungiciden. Van de in snijbloemen aangetroffen werkzame stoffen is bijna een derde in de EU en in Nederland voor gebruik als gewasbeschermingsmiddel verboden. Veertig stoffen (51%) zijn geclassificeerd als zeer gevaarlijke pesticiden, vijftien stoffen zijn PFAS-pesticiden, en elf stoffen zijn kandidaten voor vervanging. 3

Bestrijdingsmiddelen zijn per definitie ontworpen om levende organismen te doden of te beschadigen. Het is dan ook niet verwonderlijk dat zij ook onbedoelde slachtoffers maken: mensen die in of nabij kassen wonen of werken, wilde dieren en planten, en het water- en bodemleven.

Schadelijke effecten op mensen

Mensen kunnen aan bestrijdingsmiddelen worden blootgesteld via inademing, huidcontact of voedsel en drinkwater. De risico’s gelden in het bijzonder voor tuinders en kwekerij-personeel, maar ook voor omwonenden van kassen en voor werknemers in de sierteeltketen, zoals veilingpersoneel en bloemisten. Doordat er geen maximale residu-limieten voor pesticiden in snijbloemen zijn vastgelegd, is de veiligheid voor bloemisten en personeel van bloemenveilingen niet gewaarborgd. 3

Uit buitenlands onderzoek blijkt dat er een verband bestaat tussen blootstelling van landbouwers aan bestrijdingsmiddelen en de ziekte van Parkinson, en tussen blootstelling van zwangere vrouwen aan bestrijdingsmiddelen en ontwikkelingsproblemen bij het kind. Uit onderzoeken blijkt bovendien dat specifieke middelen, zoals de synthetische pyretroïden, het immuunsysteem en de hormoonhuishouding kunnen verstoren en in verband worden gebracht met chronische ziekten zoals astma. Er zijn ook aanwijzingen voor een verband met bepaalde vormen van kanker en neurodegeneratieve aandoeningen. 4 5

Ook omwonenden van glastuinbouwbedrijven lopen risico’s. Het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de glastuinbouw leidt tot emissie via ventilatie van damp en aerosol vanuit de kaslucht naar de buitenlucht. In situaties waarbij woningen en kassen op korte afstand van elkaar staan, kunnen concentraties in de luwte van een kas direct na toediening oplopen tot enkele tientallen µg/m³ of hoger. Het RIVM doet lopend onderzoek naar de gezondheidseffecten voor omwonenden (OBO-2), maar de resultaten hiervan zijn nog niet volledig beschikbaar.

Dat de risico’s voor mensen geen abstractie zijn werd in oktober 2024, bij een rechtszitting in Rennes, pijnlijk duidelijk in een zaak die internationaal de aandacht trok. De Franse bloemiste Laure Marivain werkte in 2011 als bloemenvertegenwoordiger, dagelijks omringd door snijbloemen uit Nederland en Zuid-Amerika. Tijdens haar zwangerschap werd zij voortdurend blootgesteld aan bestrijdingsmiddelen op die bloemen — stoffen die voor een groot deel in de EU verboden waren. Haar dochter Emmy werd geboren met gezondheidsproblemen en kreeg op vierjarige leeftijd de diagnose acute lymfoblastische leukemie. Zeven jaar lang vocht het meisje tegen de ziekte, doorstond honderden medische ingrepen en meerdere terugvallen.

Op 12 maart 2022 overleed Emmy, elf jaar oud. Een onafhankelijk panel van wetenschappers en artsen stelde een oorzakelijk verband vast tussen de blootstelling tijdens de zwangerschap en de ziekte van het kind. Emmy Marivain werd daarmee het eerste kind wiens dood officieel werd erkend door het Franse FIVP, het fonds dat slachtoffers van bestrijdingsmiddelen compenseert. 6 7

Schadelijke effecten op het milieu en biodiversiteit

Bestrijdingsmiddelen bereiken de natuur via meerdere routes: afspoeling naar sloten en beken bij regen, verwaaiing tijdens het spuiten, en via het afvalwater van glastuinbouwbedrijven. Bij regen spoelen bestrijdingsmiddelen van akkers af naar het oppervlaktewater. Veel van deze stoffen breken langzaam af en blijven lang in het milieu aanwezig, wat schadelijk is voor waterorganismen zoals insecten, vissen en waterplanten. Daarnaast is er sprake van een zogenoemd cocktaileffect: verschillende bestrijdingsmiddelen komen samen in het water terecht en versterken elkaars werking, wat de ecologische schade vergroot. 8

In maar liefst 53% van de gevallen bevat het Nederlandse oppervlaktewater te veel bestrijdingsmiddelen. Handhaving van de waterkwaliteitsnormen treedt sporadisch op. Daarmee behoren de Nederlandse oppervlaktewateren tot de meest vervuilde wateren van Europa.

Veel insecten leven een deel van hun levenscyclus in het water. Maar ook op het droge kunnen bestrijdingsmiddelen de balans in de voedselketen verstoren, waardoor soorten kunnen verdwijnen en de biodiversiteit achteruitgaat. In Nederland zijn 48.000 soorten planten, dieren en schimmels. Aan de basis van de voedselketen staan insecten (20.000 soorten in NL). Tussen 1990 en 2017 is de biomassa van de vliegende insecten met 75% afgenomen. 9

In 2018 was bijna de helft van de soorten bijen (ernstig) bedreigd, kwetsbaar of verdwenen. 10 Recente cijfers van het Nationaal Dashboard Biodiversiteit laten zien dat deze negatieve trend nog steeds doorzet. 11

Deze bestuivers zijn bijzonder kwetsbaar: hun achteruitgang heeft directe gevolgen voor de voedselvoorziening van bijvoorbeeld vogels, amfibieën of kleine zoogdieren. Maar ook is dit zorgwekkend voor de voedselproductie in de landbouw aangezien zij 75% van onze voedselgewassen bestuiven. 12 13 Het is ironisch dat de landbouw zo afhankelijk is van bestuivers en tegelijkertijd de grootste bedreiging vormt voor insecten en de biodiversiteit. 14

In 2024 is de Europese Natuurherstelverordening aangenomen. 15 EU-lidstaten zijn nu verplicht om de achteruitgang van de natuur te stoppen en een stijgende trend van de biodiversiteit te bewerkstelligen. Het Europees Parlement en de Raad erkennen in deze wet dat bestuivers sterk achteruitgaan.

Uit een evaluatie van de Europese Commissie in 2021 bleek dat er nog steeds grote problemen zijn, waaronder de negatieve invloed van bestrijdingsmiddelen op bestuivers. 16 Ook erkent de Europese Commissie dat eerdere maatregelen onvoldoende waren, en wil daarom met strengere regels, betere monitoring en concrete doelen bereiken dat het aantal bestuivers weer gaat toenemen vóór 2030 (Natuurherstelverordening: overweging 52).

Bovendien wil de Europese Commissie het gebruik van bestrijdingsmiddelen in belangrijke natuurgebieden verbieden om bedreigde bestuivers zoals bijen en vlinders beter te beschermen (Natuurherstelverordening: overweging 53). Hierbij zou het kunnen gaan om (glas)tuinbouw in de directe omgeving van N2000-natuurgebieden zoals de Zuid-Hollandse duinen. Hoe dit in Nederland concreet zal gaan uitwerken moet worden beschreven in een Nationaal Plan met herstelmaatregelen. In Bijlage VII van de Natuurherstelwet (Bijlage VII Lijst met voorbeelden van herstelmaatregelen zoals bedoeld in artikel 14, lid 16) wordt onder punt 19 expliciet de herstelmaatregel “het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen alsook van kunstmest en dierlijke mest stopzetten of verminderen” benoemd. Het is een cruciale stap richting herstel van natuur in Europa.

Photo by Sofie D. on Unsplash

Klimaatvoetafdruk

De sierteelt draagt ook bij aan de klimaatcrisis. De Nederlandse glastuinbouw als geheel stootte in 2024 circa 5,2 megaton CO2 uit. 17 18 Op basis van CBS-verdeelsleutels is daarvan ongeveer 35% toe te rekenen aan sierteelt — goed voor zo’n 1,8 megaton CO2 per jaar. 19

De sector heeft de ambitie om in 2040 klimaatneutraal te zijn, maar het Planbureau voor de Leefomgeving constateert dat dit doel vooralsnog niet in zicht is: zelfs de tussentijdse norm voor 2030 (maximaal 4,3 megaton) wordt met slechts 30% kans gehaald. 20 De aankondiging van het Varend Corso 2026 dat er “nóg duurzamer” gevaren wordt dankzij Shell HVO100-brandstof, zegt niets over de CO2-uitstoot van de teelt zelf — verreweg de grootste klimaatpost in de keten.

Coulant beleid

De Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Wgb) regelt de toelating, het op de markt brengen en het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en biociden. De wet is erop gericht om mens, dier en milieu te beschermen tegen schadelijke effecten van deze stoffen. Het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) toetst of middelen veilig zijn voor mens, dier en milieu; alleen middelen die het Ctgb goedkeuren zijn in Nederland toegestaan.

Toch laat de wet- en regelgeving aanzienlijke ruimte voor stoffen waarvan de schadelijkheid wetenschappelijk sterk ter discussie staat. Een eerste voorbeeld zijn de neonicotinoïden, een groep insecticiden die verwant zijn aan nicotine. Neonicotinoïden worden door verschillende wetenschappers in verband gebracht met de verhoogde wintersterfte onder bijenvolken wereldwijd. 21 Wetenschappelijk onderzoek toonde aan dat deze middelen rechtstreeks schadelijk zijn voor wilde bijen, honingbijen en hommels, en de EU stemde in 2018 in met een verbod op buitengebruik. 22

Voor kassen gold dit verbod echter lang niet onverkort: in alle bedekte teelten waren neonicotinoïden toegelaten, en ook in de sierteelt als de bloemknoppen waren verwijderd — waarmee het verbod voorbijging aan watervervuiling en biodiversiteitsschade. 23 Inmiddels is van de meeste neonicotinoïden de toelating ingetrokken of afgewezen; alleen de werkzame stof acetamiprid is nog goedgekeurd in Europa. 21

Een actueler en nijpender voorbeeld zijn de zogenoemde PFAS-pesticiden. PFAS (poly- en perfluoralkylstoffen) zijn door mensen gemaakte verbindingen die vrijwel niet afbreken in het milieu en zich ophopen in mensen, dieren en planten. In de Nederlandse landbouw zijn momenteel 25 werkzame stoffen toegelaten die een PFAS-verbinding zijn, verwerkt in ruim 115 middelen — waaronder fungiciden, herbiciden en insecticiden. 24 De afzet van deze middelen steeg van circa 150.000 kilo per jaar in de periode 2010–2020 naar ruim 250.000 kilo in 2023. 25

Denemarken verbood 23 van deze middelen per 2026; Nederland deed dat niet. Waterbedrijven en milieuorganisaties waarschuwen al langer dat PFAS niet thuishoort in het milieu, en zeker niet in drinkwater. 26 PAN-Nederland stelde in 2025 vast dat alle onderzochte gangbare bloembollen PFAS-pesticiden bevatten, en dat het gemiddeld aantal soorten bestrijdingsmiddelen per bol in één jaar was vervijfvoudigd. 27

Tot slot ontbreekt voor snijbloemen een fundamentele beschermingsmaatregel die voor voedsel wél bestaat: er zijn geen maximale residulimieten vastgesteld. Er is geen specifieke Europese regelgeving die maximale residulimieten van gewasbeschermingsmiddelen op snijbloemen vaststelt; de bestaande residuwetgeving is beperkt tot voedsel en diervoeder. 28 Dat betekent dat voor de bloemen die op het Varend Corso varen — en die bloemisten, veilingpersoneel en consumenten dagelijks hanteren — geen wettelijke grenswaarden gelden voor de hoeveelheid gif die erop mag zitten.

Ondanks handhaving toch veel overtredingen

Volgens staatssecretaris Erkens (LVVN) is het gebruik van landbouwgif in de afgelopen jaren afgenomen. 29 30 Toch laten recente inspecties zien dat er nog steeds veel mis gaat.

De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) controleert of land- en tuinbouwbedrijven en andere professionele gebruikers zich aan de regels houden. In 2024 en 2025 heeft de NVWA inspecties uitgevoerd in de teelt van snijbloemen in de glastuinbouw. Van de 71 inspecties waren 43 niet akkoord: middelen werden gebruikt in te hoge dosering, voor te veel toepassingen, met een onjuist interval en/of in een onjuiste periode. Ook werden niet-toegestane middelen gebruikt. 31

In augustus 2024 bekende een Westlandse tuinder verantwoordelijk te zijn voor een omvangrijke lozing van het al lang verboden insecticide dichloorvos in het oppervlaktewater. De overschrijding bedroeg 6.000 keer de norm. Hoogheemraadschap van Delfland en de NVWA maakten proces-verbaal op. 32 33

In februari 2026 publiceerde PAN Nederland over een onderzoek naar pesticiden in boeketten. Dit rapport ging specifiek over snijbloemen, waaronder bij supermarkten en bloemisten: in alle 17 onderzochte boeketten werden restanten van bestrijdingsmiddelen gevonden. Bijna een derde van de aangetroffen werkzame stoffen is in de EU verboden. Ook zogenaamd duurzame, MPS-gecertificeerde boeketten bleken besmet. 3

Ook onderzoek van de Avans Hogeschool, in opdracht van het televisieprogramma Radar, stelde vast dat er verboden bestrijdingsmiddelen in bloemboeketten bij supermarkten en bloemisten werden aangetroffen. Van de 23 aangetroffen bestrijdingsmiddelen waren acht niet (meer) toegelaten vanwege zorgen over de gezondheid van mens en milieu. 34 35

Natuur & Milieu deed in 2025 opnieuw onderzoek naar bestrijdingsmiddelen op tuinplanten, waarbij negentig planten van zeven tuincentra en kwekers werden getest op 750 verschillende stoffen. Het aandeel planten dat niet voldeed aan de gemaakte afspraken steeg van 4% in 2024 naar 10% in 2025. Opvallend was dat de twee meest aangetroffen stoffen — flonicamid en fluopyram — beide PFAS zijn. De toename van deze stoffen is zorgelijk: ze hopen op in het milieu, zijn schadelijk voor de gezondheid en vervuilen het grondwater. 36

Deze bloemlezing van overtredingen toont aan dat er nog veel schadelijke stoffen worden gebruikt die in het huidige – toch al coulante – beleid niet zijn toegestaan.

https://varendcorso.nl/

Het Varend Corso

Op vrijdag 19, zaterdag 20 en zondag 21 juni vindt in het Westland het jaarlijkse Varend Corso plaats. Enkele tientallen met bloemen versierde boten trekken dan door de regio om de sierteeltindustrie en individuele kwekers in de schijnwerpers te zetten. Het evenement trekt jaarlijks grote publieke belangstelling, en dat is begrijpelijk: het is een kleurrijk en indrukwekkend schouwspel.

Toch schuilt achter die bloemenpraal een minder fraai verhaal. De deelnemende bedrijven telen hun bloemen niet noodzakelijkerwijs biologisch — en dus met gebruik van de bestrijdingsmiddelen die in dit stuk aan bod komen. De organisatie besteedt daar geen aandacht aan. Wel kondigde zij trots aan dat het corso in 2026 “nóg duurzamer” vaart, dankzij Shell HVO100-brandstof. 37

De duurzaamheid van het evenement wordt gemonitord door Rabobank — door vakblad Nieuwe Oogst omschreven als “veruit de grootste financier van de land- en tuinbouwsector”, en door de bank zelf als “van oudsher de grootste financier van de tuinbouw in Nederland”. 38 39 Dat doet onwillekeurig denken aan het spreekwoord over de slager die zijn eigen vlees keurt.

Over het gebruik van landbouwgif door de deelnemende kwekers wordt niet gerept, en evenmin over de CO2-uitstoot van de teelt zelf. Dat de woordvoerder van het corso in de media vooral optreedt als pleitbezorger voor de Westlandse tuinbouwsector maakt de beeldvorming er niet evenwichtiger op. 40

Dit is greenwashing in optima forma: door de olifant in de kamer te negeren, wekt het corso de indruk dat de Westlandse sierteelt op duurzame koers ligt. Misschien wordt het tijd om die stilte te doorbreken.

Daarom nemen Scientist Rebellion en Extinction Rebellion actie. In eerste instantie richten we ons op bewustwording: van organisatie, partners, financiers en deelnemers van het Varend Corso en van het publiek. Vooralsnog is de toon vriendelijk en uitnodigend: de bedoeling is om mensen aan het denken te zetten. Onze centrale eis is helder: het corso moet gifvrij en klimaatneutraal.

Mocht deze aanpak onvoldoende effect sorteren, dan sluiten we verdere escalatie niet uit. Eerst de zachte weg, maar het onderwerp is te serieus om het daarbij te laten als de sector blijft wegkijken.

  1. CBS, 2026. Waarde landbouwexport ruim 8 procent hoger in 2025. https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/03/waarde-landbouwexport-ruim-8-procent-hoger-in-2025 [geraadpleegd op 24 mei 2026][↩]
  2. Fytoweb, 2015. Gewasbeschermingsmiddelen: indeling volgens werking https://fytoweb.be/nl/gewasbeschermingsmiddelen/gebruik/gewasbeschermingsmiddelen/indeling-volgens-werking [geraadpleegd op 24 mei 2026][↩]
  3. PAN, 2026. Pesticiden in Boeketten. MPS-certificatie en verboden pesticiden. https://www.pan-netherlands.org/wp-content/uploads/2026/02/Onderzoeksrapport-snijbloemen-14-februari-2026.pdf [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩][↩][↩]
  4. GGD Leefomgeving, 2023. Bestrijdingsmiddelen. https://ggdleefomgeving.nl/schadelijke-stoffen/bestrijdingsmiddelen/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  5. Greenpeace, 2015. Gezondheid boeren en omwonenden kwetsbaar door bestrijdingsmiddelen. https://www.greenpeace.org/nl/algemeen/5525/boeren-en-omwonenden-kwetsbaar-voor-gezondheidsrisicos-door-bestrijdingsmiddelen/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  6. The Guardian, 2026. ‘There’s a dark side to floristry’: are pesticides making workers seriously ill — or worse? https://www.theguardian.com/society/2026/jan/11/theres-a-dark-side-to-floristry-are-pesticides-making-workers-seriously-ill-or-worse [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  7. Le Monde, 2024. Florists, the overlooked victims of pesticides: ‘If someone had warned me, my daughter would still be here’. https://www.lemonde.fr/en/environment/article/2024/10/14/florists-the-overlooked-victims-of-pesticides-if-someone-had-warned-me-my-daughter-would-still-be-here_6729319_114.html [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  8. Natuur & Milieu, 2025c. Waterkwaliteit en landbouw. https://natuurenmilieu.nl/onderwerpen/schoon-water/waterkwaliteit/waterkwaliteit-en-landbouw/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  9. Hallmann, Caspar A., Martin Sorg, Eelke Jongejans, Henk Siepel, Nick Hofland, Heinz Schwan, Werner Stenmans, Andreas Müller, Hubert Sumser, Thomas Hörren, Dave Goulson, Hans de Kroon, 2017. More than 75 percent decline over 27 years in total flying insect biomass in protected areas. PLOS ONE 12(10). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0185809[↩]
  10. Compendium voor de Leefomgeving, 2024. Aantal bedreigde en verdwenen soorten in Nederland, per 2024. https://www.clo.nl/indicatoren/nl105219-aantal-bedreigde-en-verdwenen-soorten-in-nederland-per-2024 [geraadpleegd op 2 juni 2026][↩]
  11. IUCN, 2026. Nationaal Dashboard Biodiversiteit, 2026. www.dashboardbiodiversiteit.nl[↩]
  12. Natuur & Milieu, 2024. Bestrijdingsmiddelen in Nederlandse natuur en water. Schending van Europese verplichtingen. https://natuurenmilieu.nl/app/uploads/Bestrijdingsmiddelen-in-Nederlandse-natuur-en-water-versie-7-PDF.pdf [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  13. RIVM, 2026. Bestrijdingsmiddelen in het milieu. https://www.rivm.nl/bestrijdingsmiddelen/bestrijdingsmiddelen-in-milieu [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  14. Naturalis Biodiversity Center, 2026. Statusrapport biodiversiteit 2026 (148pp.). Leiden, Nederland. doi.org/10.5281/zenodo.20004712[↩]
  15. Europese Unie, 2024. VERORDENING (EU) 2024/1991 VAN HET EUROPEES PARLEMENT EN DE RAAD van 24 juni 2024 inzake natuurherstel en tot wijziging van Verordening (EU) 2022/869. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=OJ%3AL%5F202401991[↩]
  16. Europese Commissie, 2021. VERSLAG VAN DE COMMISSIE AAN HET EUROPEES PARLEMENT, DE RAAD, HET EUROPEES ECONOMISCH EN SOCIAAL COMITÉ EN HET COMITÉ VAN DE REGIO’S Vooruitgang in de uitvoering van het EU-initiatief inzake bestuivers. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/?uri=CELEX:52021DC0261 [geraadpleegd op 2 juni 2026][↩]
  17. Glastuinbouw Nederland, 2025. Energiegebruik en CO2-emissie glastuinbouw gestegen, maar onder niveaus van vóór energiecrisis. https://www.glastuinbouwnederland.nl/nieuws/energiegebruik-en-co2-emissie-glastuinbouw-gestegen-maar-onder-niveaus-van-voor-energiecrisis/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  18. Wageningen University & Research, 2025. Energiemonitor van de Nederlandse glastuinbouw 2024. https://www.kasalsenergiebron.nl/content/kasalsenergiebron/docs/Energiemonitor/energiemonitor_van_de_nederlandse_glastuinbouw-wageningen_university_and_research_702373.pdf [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  19. CBS, 2024. Emissies van de Nederlandse landbouw naar productgroepen. https://www.cbs.nl/nl-nl/longread/aanvullende-statistische-diensten/2024/emissies-van-de-nederlandse-landbouw-naar-productgroepen-erratum/2-emissies-naar-lucht-door-de-landbouw [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  20. PBL, 2025. Klimaat- en Energieverkenning 2025. https://www.pbl.nl/system/files/document/2025-09/pbl-2025-klimaat-en-energieverkenning-2025-5692.pdf [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  21. Ctgb, z.j. Neonicotinoïden. https://www.ctgb.nl/onderwerpen/neonicotinoiden [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩][↩]
  22. Animalstoday, 2018. EU stemt in met verbod op neonicotinoïden wegens hoge bijensterfte. https://www.animalstoday.nl/eu-verbod-neonicotinoiden-hoge-bijensterfte/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  23. NEMO Kennislink, 2014. Bijendodende pesticiden verboden. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/bijendodende-pesticiden-verboden/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  24. Akkerwijzer, 2025. Momenteel 25 PFAS-pesticiden toegelaten in Nederlandse landbouw. https://www.akkerwijzer.nl/artikel/1368550-momenteel-25-pfas-pesticiden-toegelaan-in-nederlandse-landbouw/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  25. AgriHolland, 2025a. Gebruik van PFAS-pesticiden leidt tot zorgen over grondwater en bodem. https://www.agriholland.nl/nieuws/268859/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  26. Natuur & Milieu, 2025b. Denemarken verbiedt pesticiden met PFAS, Nederland blijft achter. https://natuurenmilieu.nl/publicatie/denemarken-verbiedt-pesticiden-met-pfas-nederland-blijft-achter/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  27. Leefmilieu, z.j. Pesticiden. https://www.leefmilieu.nl/pesticiden [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  28. AgriHolland, 2026a. Europa kent geen maximale residulimieten bij snijbloemen. https://www.agriholland.nl/nieuws/270457/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  29. Erkens, S.P.A., 2026. Kamerbrief “Proces convenant gewasbeschermingsmiddelen” https://open.overheid.nl/documenten/f19f3790-2f39-4601-baab-4b66feeb2cc9/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  30. NOS, 2026. Harde afspraken moeten gifgebruik in land- en tuinbouw terugdringen. https://nos.nl/artikel/2613359-harde-afspraken-moeten-gifgebruik-in-land-en-tuinbouw-tegdringen [geraadpleegd op 24 mei 2026][↩]
  31. NVWA, 2026. Inspectieresultaten snijbloemen in de glastuinbouw 2024-2025. https://www.nvwa.nl/onderwerpen/plant/gewasbescherming/inspectieresultaten/2025/snijbloemen-in-de-glastuinbouw [geraadpleegd op 24 mei 2026][↩]
  32. H2O, 2024. Tuinder Westland erkent omvangrijke lozing verboden middel dichloorvos. https://www.h2owaternetwerk.nl/h2o-actueel/tuinder-westland-erkent-omvangrijke-lozing-verboden-middel-dichloorvos [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  33. Hoogheemraadschap van Delfland, 2024. Vermoedelijke veroorzaker lozing verboden en giftig gewasbeschermingsmiddel opgespoord https://www.hhdelfland.nl/actueel/nieuwsoverzicht/2024/augustus/vermoedelijke-veroorzak/ [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  34. Avans Hogeschool, 2025. Onderzoek Avanslector Jos Brouwers toont aan: verboden pesticiden op bloemen. https://www.avans.nl/over-avans/nieuws/onderzoek-avanslector-jos-brouwers-toont-aan-verboden-pesticiden-op-bloemen [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  35. Radar, 2025. Onderzoek: bosje bloemen bron van blootstelling aan verboden pesticiden. https://radar.avrotros.nl/artikel/onderzoek-bosje-bloemen-bron-van-blootstelling-aan-verboden-pesticiden-61551 [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  36. Natuur & Milieu, 2025a. Bestrijdingsmiddelen in tuinplanten 2025. https://natuurenmilieu.nl/app/uploads/Residumeting-bestrijdingsmiddelen-tuinplanten-2025.pdf [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  37. Varend Corso, 2026. Varend Corso Westland 2026 gaat nóg duurzamer varen met Shell HVO100-brandstof. https://varendcorso.nl/varend-corso-westland-2026-gaat-nog-duurzamer-varen-met-shell-hvo100-brandstof/ [geraadpleegd op 24 mei 2026][↩]
  38. Nieuwe Oogst, 2020. Rabobank verstrekt alleen lening bij vergroening. https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2020/09/26/rabobank-verstrekt-alleen-lening-bij-vergroening [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  39. Rabobank, z.j. Glastuinbouw waar je warm van wordt. https://www.rabobank.nl/over-ons/impact/article/011389565/glastuinbouw-waar-je-warm-van-wordt [geraadpleegd op 30 mei 2026][↩]
  40. AD, 2023. Sander Nieuwenhuizen: ‘De kracht van het Westland wordt doodgedrukt’ https://www.ad.nl/westland/sander-nieuwenhuizen-de-kracht-van-het-westland-wordt-doodgedrukt~a5655e34/ [geraadpleegd op 24 mei 2026][↩]