Koraalriffen fungeren als klimaatsensoren: sinds de eerste bleaching‑waarneming in de jaren ’80 tonen ze steevast de impact van opwarming en verzuring. Overbevissing, nutriëntenvervuiling en ziekten hebben deze fragiele ecosystemen naar het kritieke omslagpunt gedreven, als ze daar niet al voorbij zijn. Het is de vraag of herstel nog mogelijk is. Het staat vast dat actie om de opwarming zo snel mogelijk te beperken cruciaal is.
Erik Meesters (PhD)
Ik bestudeer sinds 1987 koraalriffen. Koraalriffen spelen een centrale rol in de klimaatgeschiedenis van de laatste 50 jaar omdat ze al heel vroeg op dramatische wijze aangaven dat klimaatverandering een grote impact op onze wereld zou gaan hebben. Tijdens een El Niño gebeurtenis begin jaren tachtig (El Niño is een periode waarin het zeewater meer dan normaal opwarmt), werd het verbleken van koralen, het zogenaamde ‘bleaching’, voor het eerst waargenomen. Koralen werden plots spierwit en stierven. Het werd duidelijk dat bleaching veroorzaakt werd door een stijgende temperatuur van het zeewater. Sinds die eerste koraalverbleking (zie kader) komt bleaching steeds vaker voor, tegenwoordig bijna jaarlijks. Nog nooit in de geschiedenis van de aarde is de temperatuur zo snel toegenomen als gedurende de laatste 150 jaar.
Bij een kantelpunt slaat een systeem plotseling om in een andere stabiele toestand en is niet meer makkelijk terug te brengen in de oude toestand. Zo kan een rif dat vooral bestaat uit koraal omslaan in een rif dat bedekt wordt door algen. Zo’n toestand is wel stabiel, maar is zeker geen gezond koraalrif. Een voorbeeld van zo’n kantelpunt is te vinden in de koraalriffen in het Caribisch gebied, bijvoorbeeld op Bonaire en Curaçao. Lang voordat we over klimaatverandering nadachten, werd er druk gevist op koraalriffen. Er was zo’n overdaad dat men dacht dat de voorraad onbeperkt was. Dat leidde tot overbevissing. Vissen die een belangrijke rol speelden op het rif namen sterk in aantal af of verdwenen.
Vervuiling
Daarnaast nam door de verbeterde gezondheidszorg de bevolking snel toe, en daarmee ook de hoeveelheid rioolwater. Een goede rioolwaterzuivering hebben de meeste eilanden niet en tijdens tropische regenbuien stroomt rioolwater ongehinderd de zee in. Door de voedingstoffen in het rioolwater nam de groei van algen op de bodem van het rif sterk toe. Gelukkig hielden grote aantallen zee-egels de algengroei onder controle. De vissen die normaal de zee-egels weer onder controle hielden, waren door de overbevissing verdwenen, waardoor de zee-egelpopulatie ongecontroleerd doorgroeide. Het werden er zoveel dat je geen stap meer op het rif kon zetten, zonder in zo’n zee-egel te trappen.
Tot nu toe waren koralen en algen nog enigszins in balans: de zee-egels zorgden dat de koralen niet overgroeid werden door algen. Begin jaren tachtig zorgde een ziekte echter voor grote sterfte onder de zee-egels en kwam het systeem onder grote druk. De bestaande koralen kwamen in de verdrukking en nieuwe koralen konden zich niet vestigen op plekken waar algen groeiden. Het koraalrif begon opeens hard achteruit te gaan. Daarbij kwam sinds begin jaren 90 het effect van klimaatverandering. De stijging van de zeewatertemperatuur neemt toe en dus ook de stress voor koralen. Het gevolg is dat we steeds vaker zogenaamde ‘bleaching events’, verblekingen, meemaken en dat de koraalriffen op de hele wereld heel snel achteruitgaan.
De achteruitgang die ik en andere koraalrifbiologen de laatste 35 jaar gezien hebben is zó groot dat ik vrees dat koraalriffen volledig dreigen te verdwijnen. Dan kunnen alleen films uit de vorige eeuw ons nog laten zien hoe een gezond koraalrif eruitziet. Volgens sommigen zijn we het kantelpunt voor koraalriffen al voorbij. 1
Kunnen we koraalriffen nog redden?
Ja, maar niet makkelijk en het wordt steeds moeilijker. Om een bijna overleden koraalrif weer tot bloei te brengen, moet je het kantelpunt weer terug over. Een soort reanimatie! Dit kan alleen wanneer de uitstoot van fossiele brandstoffen zo snel mogelijk omlaag gebracht wordt, zodat de temperatuur van de aarde niet meer dan 1,5 graad zal opwarmen.
Daarnaast moeten we alle andere stress die koralen ervaren zo veel mogelijk beperken om ze een kans te geven om te herstellen. Dat betekent vooral zorgen dat de waterkwaliteit goed is en dat er geen schadelijke bacteriën of een overvloed aan voedingsstoffen in zee komen. Dat laatste lukt alleen wanneer het water van tropische regenbuien opgevangen wordt en niet direct de zee in spoelt. Als koraalwetenschapper zou ik ook willen dat iemand de zwarte zee-egel ziekte-resistent zou maken. Wie weet dat we zo een positieve feedbackloop installeren en het alsnog goed komt met het koraalrif.
Wat is bleaching?
Bij hoge zeewatertemperaturen ervaren koralen stress en dat heeft gevolgen voor de symbiotische relatie die ze onderhouden met eencellige algen. Koralen zijn namelijk deels dier, deels plant. Dat maakt ze tot zulke unieke organismen. Ergens in de evolutie zijn algencellen opgenomen in het weefsel van het koraaldier. Koralen zijn dus in staat zijn om zonlicht te gebruiken voor hun energievoorziening. Door deze unieke eigenschap zijn ze in staat om koraalriffen te bouwen zoals het Groot Barrière rif. Elk individueel koraal maakt onder een dunne laag levend weefsel een skelet van kalk.
Als gevolg van klimaatverandering wordt het zeewater warmer en raakt de relatie tussen het koraal en zijn symbiont, dus tussen het koraaldier en de algencellen, ontregeld. Het koraal verliest zijn symbiont. Aangezien het de algencellen zijn die het koraal zijn kleur geven, wordt het koraal in feite doorzichtig en onder dat doorzichtige weefsel zit het kalkskelet van het koraal en dat skelet is wit. Het gevolg is dat een koraalrif er opeens uitziet als een sneeuwlandschap (foto 1).
Het koraal is dan nog niet dood, maar aangezien de algencellen die voor de voeding van het koraal zorgen, er niet meer zijn, verhongert het koraal. Binnen enkele dagen tot weken sterft het koraal af. Het resterende skelet wordt gekoloniseerd door algen, waardoor de spierwitte kleur weer verdwijnt. Als de hoge zeewatertemperatuur op tijd daalt, kan het koraal herstellen en weer zijn normale kleur terugkrijgen omdat de algen weer terugkomen in het koraaldier. Vaak kun je al deze verschillende fases, verbleking, sterfte en kolonisatie door algen op een koraalkolonie waarnemen (foto 2).
Zie Waarom ik actief ben: Erik Meesters.
- Lenton, T. M., Milkoreit, M., Willcock, S., Abrams, J. F., Armstrong McKay, D. I., Buxton, J. E., Donges, J. F., Loriani, S., Wunderling, N., Alkemade, F., Barrett, M., Constantino, S., Powell, T., Smith, S. R., Boulton, C. A., Pinho, P., Dijkstra, H. A. Pearce-Kelly, P., Roman-Cuesta, R. M., Dennis, D. (eds), 2025, The Global Tipping Points Report 2025. University of Exeter, Exeter, UK. ©The Global Tipping Points Report 2025, University of Exeter, UK.[↩]