Klimaat en gezondheid

Gerben ter Riet¹

Epidemiologen zijn dol op de term risico. Ze proberen gezondheidsrisico’s in een getal te vangen. Dat is niet gemakkelijk bij gezondheidsrisico’s die het gevolg zijn van door de mens veroorzaakte opwarming van de aarde.

Gezondheid zelf is een lastig begrip. Vroeger bedoelde men daarmee ‘afwezigheid van ziekte’, maar later ging het over compleet lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn. Recent ligt de nadruk op veerkracht: om te kunnen gaan met tegenslag, aanpassingsvermogen. 

En dan de term ‘als gevolg van’. Die houdt in dat we zeker moeten weten dat we de  juiste oorzaak of oorzaken aanwijzen. Hadden we minder zieken of doden gehad of minder verlies van levenskwaliteit als er minder opwarming was geweest, maar verder alles precies hetzelfde was? Kunnen we dat experimenteel onderzoeken? Tellen we indirecte gevolgen mee? Stel dat tijdens een hittegolf de koeling van datacenters uitvalt, zoals 3 jaar geleden in Londen, en er daardoor stroomstoringen zijn in gezondheidszorginstellingen. Tel je de extra slachtoffers die vallen door gebrekkige zorg die het gevolg is van die storingen dan mee op rekening van de hittegolf?

Risico’s

Risico’s zijn gekke dingen. Het gaat niet alleen om getallen. Zelfgekozen risico’s voelen vaak anders dan risico’s die ons door anderen worden opgelegd. Denk aan demonstranten die, zware shag rokend, protesteren tegen een geplande hoogspanningskabel over hun huis omdat ze bezorgd zijn over het risico op leukemie. Ik herinner me mijn vader die, in 1979, zich hevig verzette tegen het verplicht dragen van een autogordel. Immers, zo vroeg hij zich af, hoe kom je uit je auto als je daarmee te water raakt?

Risico gaat over kansen. Omgaan met kansen. Best moeilijk. Om maar te zwijgen van voorwaardelijke kansen. Een psycholoog toonde overtuigend aan dat maar weinig artsen en ook weinig rechters goed kunnen omgaan met kansen. En Lucia de Berk² wist dat ook zogenaamde experts zich zeer ernstig kunnen vergissen, waardoor zij jarenlang onschuldig in de cel belandde omdat seriële moord onterecht bewezen werd geacht.

In het klimaatdebat is het vaak nog moeilijker omdat van ons gevraagd wordt waardeoordelen te vellen over gebeurtenissen die mogelijk gaan plaatsvinden over 20 jaar of meer. We zijn geneigd om het krijgen van 100 euro nu of een gezond levensjaar nu meer te waarderen dan het vooruitzicht op 100 euro of gezond levensjaar over 20 jaar, zelfs na correctie voor inflatie. Honderd euro nu in je hand voelt als meer waard dan 100 euro over 20 jaar. Al is het maar omdat je niet zeker weet dat je er dan nog bent.

Toekomst afwaarderen

Gezondheidseconomen tellen bijvoorbeeld 12 maanden leven in volledige gezondheid, geleefd in het jaar 2045, mee voor 6 gezonde levensmaanden. Waar zijn die andere zes maanden gebleven? Welnu, ze trekken 20 keer 3,5% van de tijdsduur af, ieder jaar in de toekomst wordt met 3,5% afgewaardeerd.

Mogen klimaateconomen dit ook doen? Als je de toekomst sterk afwaardeert, lijkt vandaag investeren in stevig klimaatbeleid al gauw te duur en onzinnig. Maar kunnen we het moreel verkopen om de levens van jonge mensen die nu leven en die van toekomstige generaties af te waarderen? De toekomst afwaarderen is zeggen: Ons plezier nu is veel belangrijker dan hun lijden straks. Dat zij die nog niet geboren zijn daarover niet kunnen meebeslissen is ‘jammer dan’ voor hen.

Recent leken Nederlanders de klimaatcrisis even helemaal niet zo belangrijk te vinden. Alle aandacht ging naar een klein deel van de grote groep mensen die ons land langer dan 6 maanden achtereen bezoeken, ook wel migranten genoemd.

Maar wat zien we op deze figuur uit het AXA Future Risks Report van dit jaar?³ Zo’n 20.000 steeds weer andere mensen uit 18 landen kozen zes jaar lang hun persoonlijke top 5 uit 25 dingen om je zorgen over te maken.

De lichtblauwe streep die bovenaan loopt laat zien dat na het jaar 2020 klimaatverandering 5 keer op 1 staat. Ook dit jaar. Nemen politici deze zorgen van hun burgers serieus genoeg?

Gebakken lucht

Toen mijn dochter, Simone, nu 21 jaar oud, mij jaren geleden vroeg iets in haar vriendenboekje te schrijven, schreef ik onder het kopje ‘Ik heb een hekel aan’, de woorden “gebakken lucht!” Ze vroeg wat gebakken lucht was. Jullie weten dat en mijn hekel eraan is onverminderd.

Dus, politici en bestuurders, stop met de verkoop van gebakken lucht en voer krachtig klimaatbeleid. Verbied de verkoop van gebakken lucht door grote vervuilers. Ons koolstofbudget raakt zeer snel op en we koersen af op temperatuurstijgingen die we echt niet willen. Ik heb het dan nog niet eens over de andere 8 dimensies van planetaire gezondheid, zoals vervuiling door kunstmest en PFAS en de ernstige verschraling van onze natuur, ontbossing en verzuring van de oceanen. Laten we, tenslotte, samen even kijken wat deze grafieken ons vertellen.

In dit plaatje uit de Klimaatwiki zien we, aan de hand van 6 grote steden, dat de temperatuur waarbij de minste mensen sterven sterk kan verschillen. In Londen is de sterfte het laagst bij 18 graden, maar in Austin, Texas bij 27 graden. Op de verticale assen, zien we de relatieve verandering van de kans om dood te gaan. Die relatieve kans om dood te gaan loopt van twee keer zo klein tot tweeëneenhalf keer zo groot. We zien hoe die kans verandert met de temperatuur in deze 6 grote steden.

Wat opvalt is dat die relatie per stad erg kan verschillen. In Vancouver is men blijkbaar ingesteld op lage temperaturen, maar bij 25 graden Celsius is je kans om daar dood te gaan 2 keer zo hoog als bij 17 graden. In Parijs stijgt die kans bij warmte nog sterker. In Austin is het verband een stuk zwakker. Wel zien we dat de relatie nergens een vlakke rechte lijn is. 

Besef dat er ander bewijs nodig is om aan te tonen dat klimaatopwarming extra doden veroorzaakt. Dat bewijs is er wel, maar het zit niet in dit plaatje. Immers het zou theoretisch kunnen dat de opwarming er in Parijs voor zorgt dat de temperatuur er zeer vaak op 20 graden ligt, het putje in de grafiek. Besef ook dat deze plaatjes geen natuurconstanten weergeven. Dit is vooral cultuur, airconditioning, waterpunten, groenvoorzieningen, aanpassing van gedrag, etc. Hierop kunnen we dus ingrijpen, al blijft voorkomen van meer opwarming natuurlijk noodzakelijk.

In deze figuur (ook uit de Klimaatwiki) zien we het aantal zeer hete uren per jaar in 4 grote regio’s op de wereld terwijl de opwarming van de aarde stijgt van 1,5 (links) naar 4 graden Celsius (rechts). Je ziet hier de klimaatonrechtvaardigheid weerspiegeld. Onderaan zie je dat in de VS dit aantal zeer hete uren per jaar pas echt toeneemt bij 4 graden opwarming van de aarde. Maar in landen rond de evenaar, die nauwelijks een rol hebben gespeeld in het veroorzaken van de opwarming van de aarde, zie je al vanaf 2 graden opwarming de effecten enorm toenemen. En vergis je niet, de recentste voorspellingen tonen dat de kans groot is dat we afstevenen op gemiddeld 3 graden opwarming.

Tenslotte het plaatje rechts. Daar zien we dat in twee jaar tijd het verspreidingsgebied van de tijgermug, die in staat is een groot aantal infectieziektes over te brengen, veel groter is geworden. Je ziet dat door in de rechthoekjes te kijken hoeveel meer rood (mug is er stevig gevestigd) en geel (de mug heeft er enige ‘voet aan de grond’) er is in het onderste plaatje (2023) vergeleken met het bovenste (2025). Het zijn gebieden rond België, Zuid-Duitsland en de Turkse Zwarte Zee kust. 

De verwachting is dat het aantal zieken door wat vroeger tropische ziektes waren zoals dengue-koorts en Chikungunya, maar ook virus- en wormziektes veel groter gaat worden in Europa. In grote delen van Italië is het agressieve bijtgedrag van de mug nu al een oorzaak van verlies van levenskwaliteit, een bron van ergernis en reden voor kinderen niet buiten te spelen. We weten dat dat laatste zelf weer een gezondheidsrisico is.

1. Gerben hield deze lezing bij de viering van 10 jaar ‘Parijs’ op 12 december. ↩︎
2. Lucia de Berk was een kinderverpleegkundige die onterecht veroordeeld werd als seriemoordenaar voor de sterfgevallen van een aantal kinderen. De zaak-De Berk geldt inmiddels als een schoolvoorbeeld van de gevaren van het gebruik van statistische kansberekening in het strafprocesrecht. https://nl.wikipedia.org/wiki/Zaak-Lucia_de_Berk ↩︎
3. AXA Future Risks Report 2025. https://www-axa-com.cdn.prismic.io/www-axa-com/aPnm9bpReVYa3l8Y_axa_futurerisksreport_2025_en_3.pdf ↩︎