Chikungunya is een infectieziekte die o.a. ernstige en langdurige gewrichtsontstekingen veroorzaakt. Lang beschouwden we chikungunya, malaria, dengue en Zika als (sub)tropische ziektes waarvan we in West-Europa weinig te duchten hadden. Maar klopt dat nog? Een recent onderzoek werpt licht op de vraag of deze ziekten door klimaatverandering onze kant uitkomen.
Achtergrond
Gezondheidsautoriteiten maken zich zorgen over het feit dat het leefgebied van sommige insecten die ziektes overbrengen zich steeds verder naar het noorden uitbreidt. De reden van die uitbreiding zijn uiteraard de hogere temperaturen vanwege door de mens veroorzaakte en in te perken klimaatverandering. Ik bespreek hier een artikel dat in februari verscheen in Journal of The Royal Society Interface 1 over hoe de combinatie tijgermug-chikungunyavirus reageert op deze veranderingen en de mogelijke gevolgen voor het infectierisico voor mensen op het Europese vasteland. Pikant detail is dat tot nu toe juist reizigers het virus in hun bloed meebrachten uit tropische oorden. Is het virus eenmaal hier en de mug die het overbrengt ook, dan is 1+1 soms groter dan 2.
Dat is een opstapje naar het R0-getal dat we kennen uit de Corona-crisis en dat aangeeft hoeveel personen je gemiddeld besmet als je zelf besmet bent, bijvoorbeeld twee als R0 = 2. Weer een reden om niet nodeloos tripjes te maken naar warme oorden. Het is hier ook mooi en toenemend lekker warm😉.
Het artikel zet een flink aantal stappen:
- Men stelde vast dat twee essentiële cijfers ontbraken om het infectierisico met het door tijgermuggen overgebrachte chikungunya virus (CHIKV) uit te rekenen voor mensen in een bepaald gebied.
- Men zocht de literatuur naar alle studies die deze ontbrekende cijfers bevatten of toelieten deze te berekenen en vond 49 studies.
- Met behulp van deze 49 studies berekende men hoe lang het duurt voordat CHIKV van de darm van de tijgermug in diens speeksel komt te zitten (extrinsieke incubatieperiode (EIP) in het artikel). Immers, de mug zelf wordt ook geïnfecteerd door het drinken van besmet bloed, dat eerst in zijn darmen terecht komt.
- Daarnaast berekende men hoe groot het percentage tijgermuggen is dat CHIKV in zijn speeksel heeft als deel van alle muggen die besmet zijn (vector competence (VC) in het artikel). Dat is belangrijk omdat de mug mensen besmet via zijn speeksel.
- Daarna vulde men deze twee cijfers in in het rekenmodel voor het infectierisico op CHIKV voor mensen in een bepaald gebied. Tot nu toe had men gewerkt met ‘geleende’ EIP- en VC-gegevens van een het koppel tijgermug-dengue.
- Door temperatuurgegevens van een satelliet te gebruiken kon men nauwkeurig vaststellen hoe warm het iedere dag is in heel veel kleine vierkantjes (op de kaart) van het Europese vasteland.
- Door bovenstaande gegevens slim te combineren maakte men een kaart van het Europese vasteland en gaf daarop met een kleurcode aan waar besmettingskansen laag en hoog zijn.
- Iets concreter wordt het nog door een staafdiagram per Europees land waarin we per maand van het jaar zien hoe groot het deel is van een land met minstens 95% kans dat CHIKV overdraagbaar is. Dat wil zeggen dat R0 daar groter is dan 1. Uit de Coronacrisis weet je misschien nog dat R0 aangeeft hoeveel personen gemiddeld geïnfecteerd worden door iemand die het virus heeft. Als R0 groter is dan 1, breidt de epidemie zich uit; is R0 kleiner dan 1, dan dooft de epidemie uit.
We zien dat in Nederland de ziekte in juni slechts in het uiterste zuidoosten overdraagbaar is, terwijl dit in juli en augustus voor ons hele land geldt. De rest van het jaar is er bij ons minder dan 95% kans dat R0 groter is dan 1. Voor gepensioneerde trekvogel-landgenoten en (ultra)rijken met tweede huizen in Zuid-Europa is het chikungunya-seizoen echter aanzienlijk langer.
Wat doet een chikungunya-infectie met een mens?
Ik baseer me op een gecompliceerde literatuurstudie uit 2024, 2 die ik niet kritisch heb beoordeeld op kwaliteit. Wat vond men?
De meest voorkomende symptomen in de acute fase (7-10 dagen) van de infectie waren gewrichtspijn (90% van de gevallen), spierpijn of koorts (88%). 75% van de besmette personen kreeg symptomen. Tussen de 30–40% van de patiënten kreeg klachten, zoals gewrichtsontsteking, moeheid, stijfheid, depressie en slaap- en neurologische ziektes, die aanhielden van maanden tot meerdere jaren. Drie per 1000 besmette personen (0.3%) stierf ten gevolge van de ziekte.
Echter, deze percentages variëren enorm tussen de algemene bevolking en subgroepen met hoog risico, zoals bejaarden of mensen die al een ziekte hebben. De auteurs waarschuwen dat, hoewel ze zelf uitdrukkelijke vermeden te selecteren op ‘zware gevallen’, ze denken dat de cijfers die ze rapporteren deels het gevolg zijn van het feit dat spectaculaire resultaten uit onderzoek een grotere kans hebben te worden gepubliceerd.
Voorkom infectie
Wat kunnen we zelf doen om infectie te vermijden? Verwijder stilstaand water, waar muggen zich voortplanten. Draag lichte kleur kleding met lange pijpen en mouwen. Gebruik een muskietennet tijdens je slaap. Gebruik anti-muggenspray. Reis niet nodeloos (per vliegtuig) naar zuidelijke streken. Ga je toch, overweeg vaccinatie (sinds april 2025 verkrijgbaar in Nederland).
Meer weten?
Op de website van het European Centre for Disease Prevention and Control (ECDC) staat een recent literatuuroverzicht over de oorzaken van verspreiding van allerlei, tot nu toe, (sub)tropische infectieziektes door hogere temperaturen zoals de ontwikkeling van de overdragende insecten (vector) en de micro-organismen verandert; de woonplaatsen van de muggen; de periodes waarin de ziekte kan worden overgedragen worden langer (de ‘blokkade’ door koude winters neemt af); de geografische verspreiding verandert; het aantal en het gedrag van mensen en dieren die door muggen kunnen worden gebeten verandert; het aantal vijanden van de mug neemt af; onderbrekingen in controlemaatregelen door autoriteiten; invloed van niet aan klimaat-gebonden factoren, zoals (veranderingen in de) wereldomspannende handelspatronen.
Disclaimer
Ik ben arts-klinisch-epidemioloog (methodoloog) zonder grote affiniteit met en kennis van infectieziektes, laat staan tropische. Dus bijvoorbeeld een cruciale zin in het artikel waarin met beschrijft waar men op lette in de 49 artikelen waaruit men de EIP- en VC-waarden haalde, kan ik niet goed op waarde schatten. Zo lette men op het type mug, d.w.z. de vector (Ae. albopictus, tijgermug), waar die vandaan kwam, locatie type (?), genotype van de mug, stam van de mug, generatie van de mug, virus (CHIKV), geografische locatie van het virus, virusgenotype, virusstam, dosis van het virus dat aan de muggen gegeven werd, dosiseenheid, type laboratoriumtest, aantal muggen in de studie, temperatuur(schaal), vochtigheid(seenheid), aantal dagen na infectie van de mug, % van alle gevoerde muggen waarin het virus de darmen heeft verlaten en welk criterium men daarvoor gebruikte, % van alle gevoerde muggen waarin het virus in het speeksel aanwezig is en welk criterium men daarvoor gebruikte.
Het ging primair over studies waarin CHIKV in tenminste de speekselklieren van de mug werd aangetoond. Dat nam men als criterium voor overdraagbaarheid van de infectie.
- Tegar, S., Brass, D. P., Purse, B. V., Cobbold, C. A., & White, S. M. (2026). Temperature-sensitive incubation, transmissibility and risk of Aedes albopictus-borne chikungunya virus in Europe. Journal of The Royal Society Interface, 23(235), 20250707. https://doi.org/10.1098/rsif.2025.0707[↩]
- Rama, K., Roo, A. M. de, Louwsma, T., Hofstra, H. S., Amaral, G. S. G. do, Vondeling, G. T., Postma, M. J., & Freriks, R. D. (2024). Clinical outcomes of chikungunya: A systematic literature review and meta-analysis. PLOS Neglected Tropical Diseases, 18(6), e0012254. https://doi.org/10.1371/journal.pntd.0012254[↩]