Eva de Bock
Nog altijd heeft geen enkel land ter wereld volledige gendergelijkheid bereikt [1]. Wereldwijd verdienen vrouwen minder dan mannen, hebben ze minder vaak betaald werk en minder toegang tot onderwijs, land en financiële middelen. Bovendien raken de gevolgen van klimaatverandering vrouwen harder [2], wat bestaande genderongelijkheid versterkt. Tegelijkertijd werkt het ook de andere kant op: gendergelijkheid is een voorwaarde voor klimaatrechtvaardigheid. In dit stuk bespreek ik enkele manieren waarop gendergelijkheid kan bijdragen aan de aanpak van klimaatverandering.
Allereerst is het belangrijk om te benoemen dat de literatuur gender meestal binair analyseert. Daarom zal ik het hier over vrouwen en mannen hebben, met de erkenning dat gender breder is dan deze tweedeling. Ook wil ik benadrukken dat de ongelijkheid die vrouwen ervaren wereldwijd sterk varieert, door factoren zoals geografische context, sociaaleconomische status en etniciteit. Met deze verschillen in gedachten, beschouw ik vrouwen hier als groep.
Een belangrijke manier waarop gendergelijkheid klimaatrechtvaardigheid kan bevorderen, is via politieke participatie. Wereldwijd blijft de politieke vertegenwoordiging van vrouwen beperkt: slechts één op de vier parlementszetels wordt door een vrouw vervuld en maar 10% van de staatshoofden is vrouw [3]. Studies laten zien dat landen met een hogere vrouwelijke politieke vertegenwoordiging vaker internationale klimaatverdragen ondertekenen en ambitieuzer klimaatbeleid voeren [4, 5]. Deze landen geven minder uit aan fossiele subsidies, heffen meer klimaatgerelateerde belastingen en besteden meer aan klimaatmitigatie en -adaptatie [6].
Wanneer vrouwen echter slechts een kleine minderheid vormen, maakt hun aanwezigheid doorgaans weinig verschil in beleidsbeslissingen [6]. Dit komt doordat bestaande genderongelijkheid hun mogelijkheid tot effectieve participatie verkleint. Onderzoek toont aan dat vrouwelijke parlementariërs pas substantiële impact op klimaatbeleid kunnen hebben wanneer hun vertegenwoordiging groter is dan 30% [6], wat het belang van genderquota onderstreept.
Emancipatie is ook cruciaal voor het beschermen van de gehele gemeenschap bij klimaatrampen. Doordat de man vaak als ‘gemiddelde mens’ wordt beschouwd, terwijl hij slechts de helft van de bevolking vertegenwoordigt, worden de omstandigheden van vrouwen vaak onderbelicht in rampenbeleid. Een gevolg hiervan is bijvoorbeeld de hogere mortaliteit onder vrouwen bij overstromingen [7]. Dit verschil wordt deels verklaard doordat vrouwen minder vaak kunnenleren zwemmen, en minder toegang hebben tot telefoons, waardoor zij later worden gewaarschuwd of minder goed voorbereid zijn. In rampenbeleid wordt dus onvoldoende rekening gehouden met bestaande genderongelijkheid in onderwijs en toegang tot middelen.
Effectief rampenbeleid moet vrouwspecifieke situaties erkennen en aanpakken. Dat kan door aanpassing aan deze ongelijkheid, bijvoorbeeld via het opzetten van informatiekanalen die ook mensen zonder telefoons bereiken. Of door maatregelen die deze ongelijkheid verkleinen, zoals het aanbieden van zwemonderwijs voor meisjes en vrouwen. Om ervoor te zorgen dat deze perspectieven worden meegenomen, is het essentieel dat vrouwen beter vertegenwoordigd zijn in de besluitvormende organen die rampenbeleid vormgeven.
Gendergelijkheid is een voorwaarde voor klimaatrechtvaardigheid
Ten slotte kan gendergelijkheid indirect bijdragen aan klimaatrechtvaardigheid via betere vrouwspecifieke gezondheidszorg. Goede menstruatiezorg speelt hierin een grote rol. Veel meisjes en vrouwen ervaren hevige en pijnlijke menstruaties, wat ertoe leidt dat ze zich regelmatig ziekmelden van school of werk, of wel aanwezig zijn maar niet productief kunnen zijn [8]. Ook overgangsklachten resulteren vaak in afwezigheid of verminderde productiviteit [9]. Daarnaast is goede voortplantingszorg cruciaal. Toegang tot betrouwbare anticonceptie stelt mensen in staat zelf te beslissen of en wanneer ze kinderen willen, en goede zorg rondom de zwangerschap verbetert de gezondheid van zwangere en kind.
Door het verbeteren van vrouwspecifieke zorg, nemen opleidingsniveau en arbeidsparticipatie toe. Dit vergroot de economische capaciteit van een land, wat ruimte maakt voor investering in klimaatmitigatie en -adaptatie [10, 11]. Daar komt bij dat de volksgezondheid steeds grotere gevolgenondervindt van klimaatverandering, terwijl ongeveer 70% van de zorgmedewerkers vrouw is [12]. Daarmee wordt hun werk in een veranderend klimaat alleen maar belangrijker. Het waarborgen van vrouwengezondheid is essentieel voor de veerkracht van de samenleving in het licht van de klimaatcrisis als gezondheidscrisis.
De structurele onderwaardering en uitbuiting van vrouwen weerspiegelt dezelfde ideeën die ten grondslag liggen aan de uitputting van natuurlijke systemen. Klimaatrechtvaardigheid vereist daarom een fundamentele hervorming van de machtsverhoudingen die zowel vrouwen als het milieu uitbuiten. Gendergelijkheid is niet alleen een doel op zich, maar ook een cruciale stap richting een effectieve en rechtvaardige aanpak van klimaatverandering.
Eva J.E. de Bock (PhD kandidaat Gynaecologie en Technisch Geneeskundige)
Referenties
1. World Economic Forum. Global Gender Gap Report 2024. 2024.
2. Anjum G, Aziz M. Climate change and gendered vulnerability: A systematic review of women’s health. Womens Health (Lond). 2025;21:17455057251323645.
3. IPU Parline. Monthly ranking of women in national parliaments. 2025.
4. Norgaard K, York R. Gender equality and state environmentalism. Gender Soc. 2005;19(4):506–22.
5. Mavisakalyan A, Tarverdi Y. Gender and climate change: Do female parliamentarians make difference? Eur J Polit Econ. 2019;56:151–64.
6. Kandemir AS, Lone RR, Simsek R. Women in Parliaments and Environmentally Friendly Fiscal Policies: A Global Analysis (vol 16, 7669, 2024). Sustainability-Basel. 2024;16(19).
7. UN Women and UNICEF. Gender and age inequality of disaster risk. UN Women–Headquarters. 2019.
8. Schoep ME, Adang EMM, Maas JWM, De Bie B, Aarts JWM, Nieboer TE. Productivity loss due to menstruation-related symptoms: a nationwide cross-sectional survey among 32 748 women. Bmj Open. 2019;9(6).
9. Tserotas K, Blümel JE, Chedraui P, Vallejo MS, Ñañez M, Ojeda E, et al. Association of menopausal symptoms on work performance in midlife Latin American women. Menopause. 2024:10.1097.
10. Women Inc. De maatschappelijke kosten van gezondheidsproblemen bij vrouwen. 2024.
11. McKinsey Health Institute, Ellingrud K, Perez L, Petersen A, Sartori V. Closing the women’s health gap: A $1 trillion opportunity to improve lives and economies. 2024.
12. Boniol M, McIsaac M, Xu L, Wuliji T, Diallo K, Campbell J. Gender equity in the health workforce: analysis of 104 countries: World Health Organization Geneva; 2019.