Met burgers aan het stuur de goede kant op

Sergej van Middendorp

Maandag 1 december presenteerde het Nationaal Burgerberaad Klimaat haar advies aan de overheid. In een uitgebreid rapport¹ geven de 175 Nederlanders² die het beraad vormden 23 aanbevelingen in antwoord op de vraag die de politiek aan het burgerberaad heeft gesteld: “hoe we als Nederland kunnen eten, spullen gebruiken en reizen op een manier die beter is voor het klimaat?” Dit was het eerste landelijke burgerberaad in Nederland en er was daarom veel belangstelling voor het proces en de uitkomsten. Ik was aanvankelijk kritisch en sceptisch over dit burgerberaad. Ik ben kritisch gebleven maar mijn scepsis is veranderd in voorzichtige hoop.³

Scientist Rebellion streeft klimaatrechtvaardigheid na en stelt daarbij drie eisen: wees eerlijk over de realiteit van de klimaat en ecologische crises, doe wat nodig is om deze ten goede te keren, en betrek burgers bij het democratische besluitvormingsproces over de te nemen maatregelen middels burgerberaad. Ook wij zijn dus bijzonder geinteresseerd in dit eerste landelijke burgerberaad.

Scepsis

Begin dit jaar, na het horen van de vraagstelling van de politiek aan het beraad was ik sceptisch en kritsch. Met zo’n beperkt speelveld werden grote thema’s als het stoppen van de fossiele subsidies en de vergiftiging van onze leefomgeving met eufemismes en simpele taal gericht op de symptomen in plaats van op de oorzaken. Ik dacht dat het beraad bij voorbaat al gekaapt was door het huidige politieke bestuur dat rechtstreeks op de afgrond van ‘hothouse earth’ aanstuurt.

Maar het rapport dat vorige week werd gepresenteerd laat zien dat het burgerberaad de vraag redelijk systemisch benaderd heeft en een bredere analyse van de oorzaken heeft meegenomen in haar aanbevelingen dan de vraagstelling zou doen vermoeden. De aanbevelingen zijn gerelateerd aan de maatschappelijke systemen die de uitstoot van broeikasgassen produceren. Daarbij worden aandachtspunten die nodig zijn om systemische verandering mogelijk te maken benoemd. Denk aan de rol van de overheid, van gemeentes en het bedrijfsleven bij de uitvoering, of aan de impact op, en benodigde aanvullende maatregelen voor het sociaal maatschappelijke domein.

Wat ook opvalt is dat het burgerberaad zich niet heeft beperkt tot de vraagstelling. Het heeft ook algemene aanbevelingen toegevoegd waaruit bewustzijn over de rol van burgereraad als aanvullend instrument in het politieke bestel blijkt. Zeven aanbevelingen gaan over het blijvend inzetten van de wijsheid van burgers bij het maken van beleid voor complexe thema’s, zoals de klimaatcrisis.

Het rapport laat zien hoe burgerberaad als aanvullend instrument in het democratisch systeem kan werken. Uit 70.000 genodigden en 4.000 reacties werden 175 mensen geloot, representatief voor Nederland op basis van geslacht, mening over klimaatbeleid, leeftijd, provincie, en opleiding. Ondanks verschillen van mening over klimaatbeleid, en het betrekken bij het burgerberaad van controversiele partijen als Clintel en grote vervuilers, blijkt het beraad in staat om genuanceerde en specifieke aanbevelingen te maken die tot significante uitstootbeperkingen kunnen leiden.

Kritische geluiden van deelnemers aan het beraad op voorstellen van andere deelnemers werden omgezet in aanscherpingen van de aanbevelingen. Samenwerken ondanks, of juist dankzij deze verschillen blijkt mogelijk in een setting waarin burgers goed gefaciliteerd worden en waar de deelnemers geen direct belang hebben bij de lobby die tot het beraad wist door te dringen.

Wees eerlijk

Echter, vanuit onze eis ‘wees eerlijk’ zie ik dat het kader dat de overheid en experts meegaven aan het burgerberaad niet aansluit bij de ernst van de situatie waarin we ons in bevinden. Dit kader, mede gebaseerd op het klimaatakkoord van Parijs, heeft als doel de opwarming van de aarde te beperken tot 1,5 graden celcius. Dat doel is niet meer haalbaar. Er is een groot en groeiend aantal klimaatwetenschappers die zeggen dat we afstevenen op 2,8 of meer graden opwarming eind deze eeuw. Het eerste kantelpunt in het aardsysteem is inmiddels ook bereikt.

Op de dag dat het rapport van het burgerberaad uitkwam droegen Scientist Rebellion collega’s in Nijmegen het koraalrif ten grave. Kantelpunten zoals deze worden waarschijnlijker nu we de 1,5 graad overschrijden en ze versnellen de opwarming alleen maar. Het burgerberaad kon aan het kader niet veel meer doen dan ze al deden, maar als de informatie aan hen volledig en eerlijk was geweest had het beraad misschien veel meer of veel stevigere maatregelen aanbevolen.

Doe wat nodig is

Ook vanuit onze eis om te doen wat nodig is schieten de aanbevelingen tekort. De maximaal 17 Megaton vermindering van CO2 uitstoot die de maatregelen volgens onderzoeksbureau CE Delft, dat de adviezen doorrekende, mogelijk maken zou de overheid in de gelegenheid stellen om de zelf gestelde klimaatdoelen te halen. Maar die doelen zijn niet meer relevant. En er is er een veel radicalere en snellere reductie nodig om nog onder de 1,5 graden te blijven. Zoals gezegd is dat volgens de wetenschap al niet meer haalbaar. Ondanks dat zullen we ook deze aanbevelingen over moeten nemen, want iedere tiende graad telt.⁴

Burgerberaad werkt

Het belangrijkste dat er uit het burgerberaad klimaat geleerd wordt is dat het instrument zelf lijkt te werken als aanvulling op het huidige democratisch stelsel. Alle 23 aanbevelingen kregen een meerderheid van de stemmen en 13 van de aanbevelingen hebben meer dan 75% van de stemmen van alle betrokkenen gekregen. Het bewustzijn van het beraad op zichzelf als instrument voor democratische vernieuwing en de aanbevelingen die gemaakt worden vanuit dat bewustzijn vormen nog de grootste kracht van het burgerberaad. Vanuit dat bewustzijn dagen ze de politiek uit:

“Onze aanbevelingen zijn geen sieraden voor in een la, maar gereedschap dat gebruikt moet worden. Geen decoratie voor een rapport, maar richtingaanwijzers die midden in de samenleving horen te staan. Als stem van ons, burgers, die hier onze tijd en energie hebben gegeven om iets groters vorm te geven.

Na lezing van het rapport is mijn scepsis en kritiek aangevuld met hoop. Hoop, gevoed door de politieke kracht van burgers die ondanks gevestigde belangen inhoudelijk stevig beleid kunnen maken dat significante impact kan hebben. Over de capaciteit van onze huidige partijpolitiek om ook iets te gaan doen met deze aanbevelingen maak ik me weinig illusies. Voor wat echt nodig is, zullen we de straat op moeten blijven gaan en toe moeten werken naar een vreedzame revolutie.

Als Scientist Rebellion stellen we ons vierkant achter deze burgers op en eisen we dat al hun aanbevelingen direct overgenomen en uitgevoerd worden. Daarnaast eisen we dat het burgerberaad zo spoedig mogelijk navolging krijgt. Daarbij moet het mandaat van het beraad verbreed en versterkt worden. Het beraad moet informatie krijgen over de echte ernst van de situatie en inzicht krijgen in het CO2 budget dat er nog is om in de buurt van de 1,5 graad te komen, zodat ze kunnen doen wat nodig is. Het beraad moet los van de tekortschietende kaders van de overheid besluiten kunnen nemen. Deze besluiten worden dan opdrachten tot uitvoering aan de overheid namens de inwoners, die binnen deze onnodige beperkingen al hebben laten zien beter te kunnen sturen dan de huidige politiek.

1. https://burgerberaadklimaat.nl/advies/advies+document/default.aspx ↩︎
2. Gedurende het proces zijn zo’n 18 mensen uit de 175 vertrokken vanwege verschillende omstandigheden. ↩︎
3. Hoop is niet alleen een positieve verwachting; het is een gemotiveerde, strategische houding die mensen aanzet om te plannen, door te zetten en te handelen om waardevolle doelen te bereiken. ↩︎
4. https://elketiendegraadtelt.nl/ ↩︎